Sabin Arana. Larrabetzuko historie.


Kaixo.

Hemen daukazue 14. atalaren II. partea.


Jaurola eta Artola

1376. urteko Hiri sorrerako itunaren inguruan, nolabaiteko analisia egin badugu, Orain eskritura honetako (Valladolid, 1561) notiziei mamia azaleratu egin behar diogu. Guri benetan interesatzen zaiguna azpimarratuz. Berez agiria XVI. gizaldian sortu zen baina bertan 1488. urteko berridazketa ere sartu zuten.

….”diciendo como en el sitio llamado Jaurola

“…………..Myn Peres de Burgoa alcalde della (Larrbetzuko Urikoa) con otros muchos onbres que estaban en el dho sitio trabajaban y se ayudaban en alçar e poner casa de nuebe postes (errota) y porque en lo que hazian y pretendian hazer eçedian del premysso que tenian del señor corregidor de Vizcaya para hedeficar molino en el dho sitio para lo que en el dho premysso se contenya asi en la avertura del solar e insynias donde querian poner la casa de los dhos molinos por ser muy mas ancho y mayor de lo que pertenece para casa de molinos como porque debiendo de ser la casa de los dhos molinos de quatro postes y no mas la querian hazer de nuebe …….

Min Peres de Burgoa Alcalde que dizen que es de la dha Villa e Juan de Olea e Pedro de Olea y Pxobal de Hemaldi y Pedro de Loroño maestre carpentero y sus hijos e criados e Juan de Çarandona carpentero e Min de Ugalde e otros trabajadores que por todos heran beinte e un onbres E luego el dho Min Ps. de Burgoa dixo que antes de agora por parte de la dha Anteyglesia (Galdakaoko Elizaldea) y de la herreria de Gumucio estaban hechas dobladas ….. de nueba labor contra este edeficio de molinos que la Villa de Larrabeçua hazia e sobre ello litigaban ante el señor corregidor de Vizcaya y hechas probanças por anbas partes ……. tenyan permysso del señor corregidor …. e asi obraban de mas de un año a esta parte y la continuaban con autorizacion de la justicia de su magestad en sus sitios e paradas propias sin tocar a los de la Anteyglesia …… y estaban …. ante el Juez Mayor …..

A la quarta pregunta ….. en el tienpo que este testigo se acuerda a bisto que en un prado que esta mas arryba de la casa que dizen de Leguynagoyqua a estado y esta un mojon de piedra como ban de la Villa de Larrabezua para la Villa de Vilbao en una que el mojon se acuerda este testigo que solia estar y estaba mas alto e crecido de lo que agora esta el qual asi yendo como solia yr muchas bezes a una hermyta que se dize Sant Antolin como otras bezes andando por aquella comarca el solia ver ……… estar en el sytio e lugar de suso declarado e oya dezir a sus pasados y personas biejas e ancianos de la dha Anteyglesia que aquel mojon debidia e apartaba los termynos entre la dha Villa y Anteyglesia y benya derechamente a rresponder con el mojon de suso declarado que dizen mojon de Xaurola pero que por la otra parte hazia la villa de Çornoça no sabe ni tiene este testigo memoria ………. tiene noticia del desde quarenta años a esta parte porque donde e le bio estar puesto e hincado cerca de la dha presa donde le parece e tiene por cierto averle mudado o bajado mas abajo …..”

Agiriari buruz

Dokumentu honen sorreraren arrazoia esango dugu lehenengo eta behin hau da, Galdakaoko Elizaldea eta Larrabetzuko Uriaren arteko gatazka dela eta sortu zen, zeinek gatazka honek 50 urte baino gehiago iraungo zuen. Urte honetan, agian lehenago ere, Larrabetzuko Uriak “Jaurola” zeritzon tokian errota bat egin behar zuela erabakia zuen, baina toki honek bazeukan beste izen bat ere, “Artola” eta errota jarri baino lehenagokoa hain zuzen. Benetan zalantza sortzen digu eta honi buruz zerbait esan beharra daukagu.

Artola eta Jaurola errota bera baino lehenagoko toki izenak dira. Alde batetik hitzaren esanahiaren aldetik begiratuz, Jaunarena edo Jaurgoarena zela esan genezake, Bizkaiko Jaunarena edo beste Jaun edo Jauntxoren batena?. Bestalde “Ola”ren antzinako esanahia kontutan harturik, “Jaunaren borda” zitekeen esangura, hau da, ola-borda bezala ulertzen badugu, baina dokumentu honen garaian “ola” erabilia zen baita ere burdin fabrika adierazteko, adibidez Sarrikola eta Goikoola, beraz, zer pentsa ematen digu izen honek.

Bestalde eta tokia Jaurola eta Artola hain zuzen 1376. urtean (Hiri itunean) ez dira aipatzen, nahiz eta Galdakaoko Elizalderekin muga egiten duen gunea izan, zer dela eta bada ez da aipatzen?. Morgako mugan burdinola omen zegoen eta muga adierazteko erabilia izan zen, ostera kasu honetan ez da aipatu ere egiten.

Borda edo korta?

Ez omen zegoen bordarik ezta burdinolarik ere, hau da, geroagoko asuntoa ei zen, eta ordurako Goikoola eta Sarrikola dokumentatuak ziren, bada zail egiten zaigu garai horretan izen berarekin deitzea, bai burdinolari eta bai bordari. Baina, zalantza areagotzeko esan dezagun Artola eta “ardi ola” gauza bera direla, hara hor berriz eta gune berberean beste olaren antzinako bordaren izena. Guzti honek argi adierazten digu hitzaren garaiko aniztasun esanahia eta tokian tokiko emaitzak ateratzeko dokumentu gehiagoren beharrean gaudela. Gure partez ezin dugu alboratu Artola “artoa ehotzeko” errota ere izan zitekeela, errekan gora zeuden haietariko “bolun zahar” haietakoa (latienez “Bolun” =errota tik datorrena) hain zuzen.

Oraingoz esango dugu, “ola” etxebizitza gabeko aktibitate ekonomiko bat egiten zen eraikuntza edo “fabrika” bat zela. Toponimo hauek XV. mendearen azkenerantz agertzen dira dokumentaturik. Larrabetzun, Goikoola eta Sarrikola izango dira gureganaino iritzi diren lehenengoak eta esanahi argikoak.

Artoa aipatu dugunez gero esan dezagun amerikar artoa ez eta, aurreko artoari gagozkiola (“mijo”) artatxikia, hura baitzen jatorrizko artoa zeritzona. Baina oraindik beste hipotesia ere kabitzen zaigu, “arte” az egindako ikatzaz ari zen ola edo “ferreria”, ingurua artadia zelako edo, toponimiak esan nahi diguna. Ezin dugu baieztatu, toponimiak iraun du baina gero ikusiko dugun lez pertsonen memoria ez omen da hain iraunkorra zeren eta, 1563. urtean ere dokumentuak dioen bezala, inork ez omen zuen gogoratzen noiz eginak ziren lehenengoko burdinola hidraulikoak. Horrek guretzat esan nahi duena zera da; 100 urtetik gora bazirela behintzat errekondoan kokatu zireneko.

Hiru-Zubietako presatxo zaharra

Kasu honetan nahiz eta toponimiak berak eta 1563. urtean zerbait adierazten duen, Berresonagatik datorren errekan egindako presatxoa, Urkuluko estoldaren parean zegoena aipatu ere ez dute egiten. Beharbada ahaztua zegoen jadanik, baina (hau idatzi genuenean) oraindik ere ikus zitekeen harriak errekan, presaren ur jauzia egiten zen toki horretan, bere oheak sufritu ez dezan jarriak. Harri losekin egindako ohea, eta presaren ohiaren ondoan, kaltzea igarotzeko zubitxoa. Gaur egun argazkietan ikus daitezke soilik.

Presa honek Legina eta Gallartzatik datorren errekaren urak bakarrik hartzen ditu (Legina erreka edo Arteibai), ez oraindik ez dugu aurkitu honi buruz ari den agiririk baina ulertzekoa zen, Arteibai errekak zekarren urak tarteka erabiltzeko aukera aprobetxatu nahian egina izatea. Hipotesia bezala bota dezakegu, 1560. urtean egin zuten lehenengo presa zela, gero beherago eraman zutena. Dena dela, hondarrak argi adierazten dutena da, presa egondakoa dela. Gerora ikusiko dugun bezala hiriko agintarien eta Berresonaga dar arteko auzian ere beste hipotesia eraikitzeko beta izango dugu.

Arto= “Antes que se importara de ultramar este cereal, debio usarse la palabra arto para designar el mijo, que hoy decimos “maiz pequeño” artatxiki . R.Mª. Azku

Larrabetzu eta Galdakaoren arteko gatazka

“Galdacano con Larrabezua legajo, 1249/9 año de 1561 — 25- Junio ….. contiene un traslado del año 1488, sobre repartmientos y fogerass testigo, Pedro de Nafarrate “

1488. urtean eman zen gorago zenbait aldiz aipatu dugun “Errepartimendua” edo baso-banaketa. 1561. urtean Galdakao eta Larrabetzuren arteko auzi agirietan agertzen da, esandako transkripzioa.

“Scriptura presentada por parte de Larrabeçua donde se trata del rrepartimyento que se hizo entre Larrabezua y Galdacano de los termynos que tienen y entre ellos lo de Artola”

“año de 1488

En la Villa de Larrª a hocho dias del mes de Julio de myll quinientos e sesenta años ante el señor Juan Urtiz de Guerra teniente de Alcalde de la dha Villa y en presencia de Myn de Burgoa escribano publico de su rreal magestad e testigos de yuso escriptos parescio presente Pedro de Sarria fiel y procurador sindico del consejo de la dha Villa e mostro y presento y les fizo por my el dho escribano una carta rreal de conpulsoria librada por el señor juez mayor de Vizcaya a pedimyento de la parte del dho consejo en el pleyto que el dho consejo trata con la Anteyglesia de Galdacano sobre el edeficio que haze en su termyno de Artola de unas moliendas cuyo tenor de la dha probision rreal es lo seguiente ..

Don Filipe por la gracia de Dios rrey de Castilla de Leon ………… …. sepades que Diego Tristan en nonbre del consejo justicia y rregymiento de la Villa de Larrª ………. tenyan necesidad de un traslado de la escriptura de rrepartimyento de hexidos que paso entre sus partes ….. ante Jºn Saez de Herquinigo e Ochoa Martines de Berresonaga e Martin e Myn Peres de Basaras escribanos defuntos que pasaban en presencia de Myn de Burgoa escribano que subcedio en los rregistros del dho Juan Saez de Herquynigo e nos suplico mandasemos conpeliese de … al dho Myn Perez de Burgoa diese a sus partes un treslado sygnado de la dha escriptura con la ynformacion …… yo Diego de Bitoria escribano de camara de su magestad e escribano mayor ……… (el treslado estaba en poder de Min de Burgoa …. que heredo las escrituras de Jºn Saez de Herquinigo difunto)….. testigos en la aberiguacion Juan de Burgoa e Pedro de Belarrinaga escribanos e a Pedro de Olea vezinos de la dha Villa …. que juraron ….. testigos del juramento Hurtun Abbad de Usunsolo y Juan Garcia de Loroño y Pedro de Elexaga

………. ( dicen los escribanos testigos en la aberiguacion , que todos han sido alcaldes ordinarios y han visto muchas veces las dhas escrituras de rrepartimiento ) ( el fiel le manda sacar un traslado para …………….. “

Lehenengo eta behin hasierako zati honetan ikusi dezakeguna zera da, agiria 1488. urtean hiru eskribauren aurrean egin zutela, hirurak Larrabetzukoak ziren eta herri mailan guztiak jauntxoen leinukoak. Bestalde gogoratzen badugu, urte hauetan errege katolikoek izendatutako beste bi ere ezagutu ditugu hau da, Juan Perez Zugasti dar eta Rodrigo Zugasti dar, jauntxoen leinukoak hauek ere.

Aurrerago joaten bagara Juan Burgoa dar eta Pedro Belarrinaga dar agertzen dira 1561. urteko trasladoaren egileek. Juan Burgoa dar, Berresonaga leinuarekin bat egin zuen Burgoa dar hau hain zuzen.

Guzti honekin atera dezakegun ondorioa argi dago; eskribautza izan zela nunbait jauntxoen senideko seme bat edo gehiagorentzako irtenbidea. Beti ere herri mailako jantxootaz ari gara. Aurrerago ikasi dugunez Salamancara edo Alcala de Henares´era joan beharra zuten ikasketak egitera. Bestalde badakigu eskribauak bertokoa izan behar zuela. Hau logikotzat jo behar dugu zeren eta euskaraz jakin behar zuen, bestela jai zeukaten. Ez dirudi eskribau eta jauntxo ibiltari banaka batzuetatik aparte erdara beste inork zekienik.

Dena dela, sei eskribau kontatzen ditugun Larrabetzu bezalako mila biztanle baino gutxiago zituen hirian, galdera bat datorkigu burura, denak jardun behar zuten ogibide horretan? edo ospedun ikasketak ziren, gero beste edozeri ekiteko?. Argi dago denentzako ez zegoela lanik herrian, beraz gerora ere ikusiko dugunez, batzuek Bilbon egin zuten bere lana, baina lanbide hau ez zen izan denentzako diru iturria, ezen beste ekinetan ere jardun ziren eta.






About these ads

About Larrabetzutik Euskalherria

larrabetzutik.org Euskal Herria
Post hau larrabetzu sabino arana atalean publikatu zen. Gogokoetara gehitzeko lotura iraunkorra.

eskerrik asko

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s